AIS (Ateńska Skala Bezsenności): wypełnij, policz, zrozum wynik
Ateńska Skala Bezsenności (AIS) to krótki, 8-pozycyjny kwestionariusz samoopisowy mierzący nasilenie problemów ze snem w ostatnim miesiącu. Skalę opracował Soldatos ze współpracownikami w Atenach i zwalidował ją wobec kryteriów nieorganicznej bezsenności z ICD-10. Wypełnienie zajmuje około 3 minut, wynik mieści się w zakresie 0–24, a próg pozytywnego przesiewu to 6 punktów (czułość 93%, swoistość 85% wobec rozpoznania klinicznego). AIS to narzędzie przesiewowe, a nie diagnoza konkretnego zaburzenia snu — wynik warto omówić z klinicystą.
Czym jest AIS?
Ateńską Skalę Bezsenności opracowali Constantin Soldatos, Dimitris Dikeos i Thomas Paparrigopoulos w Pracowni Badań nad Snem Wydziału Medycznego Uniwersytetu Ateńskiego. Pierwsza praca opisująca skalę ukazała się w Journal of Psychosomatic Research w 2000 roku. Narzędzie zostało celowo dopasowane do kryteriów nieorganicznej bezsenności z ICD-10 — osiem pozycji odzwierciedla cechy diagnostyczne, którymi WHO definiuje to zaburzenie. Trzy lata później Soldatos ze współpracownikami opublikował drugą pracę walidacyjną, w której ustalono próg pozytywnego przesiewu na 6 punktów, z dobrą zgodnością z rozpoznaniem klinicznym. AIS została od tego czasu przetłumaczona na ponad 20 języków i jest rutynowo używana w poradniach medycyny snu, opiece podstawowej oraz w badaniach klinicznych.
Co mierzy AIS?
AIS mierzy samoopisowe nasilenie bezsenności w dwóch grupach objawów: pięć pozycji nocnych (zasypianie, wybudzenia w nocy, wczesne ostateczne wybudzenie, łączny czas snu, ogólna jakość snu) oraz trzy pozycje dotyczące konsekwencji dziennych (samopoczucie, sprawność fizyczna i psychiczna, senność w ciągu dnia). Każdą pozycję poprzedza próg częstotliwości — odpowiedź odzwierciedlająca problem jest punktowana wyłącznie wtedy, gdy dany kłopot ze snem pojawiał się co najmniej trzy razy w tygodniu w ostatnim miesiącu. Ten próg częstotliwości to dokładnie kryterium B nieorganicznej bezsenności w ICD-10 — to on sprawia, że AIS chwyta klinicznie istotne zaburzenia snu, a nie pojedyncze gorsze noce.
Jak wygląda wypełnianie AIS
AIS to kwestionariusz samoopisowy, który zajmuje około 3 minut. Każdą z 8 pozycji ocenia się w skali 0–3, gdzie 0 oznacza brak problemu, a 3 — bardzo nasilony problem (konkretne kotwice słowne różnią się nieco między pozycjami — np. pozycja 1 idzie od „brak problemu” do „bardzo opóźnione zasypianie lub brak snu”, a pozycja 5 od „satysfakcjonująca” do „bardzo niesatysfakcjonująca lub brak snu”). Okno czasowe obejmuje ostatni miesiąc, a punktowane są wyłącznie problemy występujące co najmniej trzy razy w tygodniu. Wynik to prosta suma ośmiu pozycji w zakresie 0–24. Wypełnienie nie wymaga przygotowania.
Kto używa AIS?
AIS jest rutynowo wykorzystywana w poradniach medycyny snu, opiece podstawowej, psychiatrii i badaniach klinicznych — zarówno jako przesiew wstępny, jak i miara zmiany w trakcie leczenia. Ponieważ jest krótka, dopasowana do ICD-10 i bezpłatnie dostępna, AIS często pojawia się w przesiewach medycyny pracy, badaniach polisomnograficznych oraz ścieżkach leczenia bezsenności w POZ. Została zwalidowana zarówno dla młodzieży i osób starszych, jak i dla ogólnej populacji dorosłych. Poza praktyką kliniczną AIS szeroko stosuje się w badaniach zdrowia publicznego, badaniach medycyny pracy oraz w uczelnianych materiałach edukacyjnych — takich jak program CBT-i Uniwersytetu Pensylwanii.
AIS to przesiew, nie diagnoza
AIS daje krótką migawkę odczuwanego nasilenia bezsenności w ostatnim miesiącu, ale samodzielnie nie diagnozuje zaburzenia bezsenności ani nie wyklucza innych zaburzeń snu — takich jak obturacyjny bezdech senny, zespół niespokojnych nóg, okresowe ruchy kończyn w czasie snu czy zaburzenia rytmu okołodobowego. Wynik 6 punktów lub wyższy to zwalidowany sygnał, że rozmowa o śnie z klinicystą jest uzasadniona — a nie wyrok kliniczny. Wynik poniżej 6 nie wyklucza zaburzenia snu, szczególnie jeśli osoba dzieląca łóżko zauważyła głośne chrapanie, przerwy w oddychaniu lub niespokojne ruchy w nocy, albo jeśli odczuwasz silną senność w ciągu dnia mimo niskiego wyniku AIS. Jeśli problemy ze snem wpływają na codzienne funkcjonowanie, lekarz rodzinny lub specjalista medycyny snu może rozważyć dalszą diagnostykę — w tym badanie polisomnograficzne.